ભારતના અર્થતંત્રની કમાન ખેંચતી, ‘લારીઓ’
નાના હતા ત્યારે ઉનાળાના વેકેશનમાં બપોરે ગોલાવાળા કે માટલાં-ગુલ્ફીવાળાનું ટીન-ટીન સાંભળીને ઘરની બહાર દોડતા અને તેની લારીએ ઊભા રહીને એ મોજથી ખાતા. ઠેલા વાળાની પાણીપૂરી ખાવાની મોજ જ કઈક અલગ હોય છે. સોસાયટીઓમાં રોજ સવાર પડતાં જ શાકભાજી અને ફળો લઈને આવતા ફેરિયાઓ મોજથી લારી ખેંચતા હોય છે. આપણી આસપાસ નજર કરીશું તો દુકાનો અને શો-રૂમ્સ કરતાં પણ વધુ લારીઓ લઈને ફૂડ, શાકભાજી, આઈસક્રીમ, જીવનજરૂરી વસ્તુઓ, કટલેરી, ફેશનેબલ વસ્તુઓ કે ફળો વેચતા હાથ-લારી વડે દેશનું અર્થ-તંત્ર ખેંચતા લોકો જોવા મળે છે.
આ લારીઓ જેને આપણે રેંકડી પણ કહીએ છીએ, એ રેંકડીઓની સંખ્યા આ દેશમાં 10 લાખ મિલિયન જેટલી છે અને તેમાથી ઊભી થતી રોજગારી બિન-કૃષિ ક્ષેત્રના 14% જેટલી છે. ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં આ રેંકડીઓની સંખ્યા વધુ જોવા મળે છે. જેમાથી 60-70 ટકા ફેરિયાઓ રોજના 300-400 રૂ કમાય છે, જ્યારે 20 % જેટલા 500-1000 કમાય છે. તો 10% ઠેલાવાળા એવા છે, જે રોજના 1000-10000 પણ કમાતા હોય છે.
અમાના ઘણા વિસ્તાર વાઇઝ અલગ-અલગ સમયે ઊભા રહેતા હોય છે. તો કેટલાક કાયમી એક જ વિસ્તારમાં ઊભા રહેતા હોય છે, ખાસ કરીને સ્કૂલ-કોલેજ પાસે ઊભા રહેતા રેંકડીઓ વાળા સાથે તો વિદ્યાર્થીઓને એક ખાસ પ્રકારની લાગણી બંધાઈ જતી હોય છે. એ એટલી ખાસ હોય છે કે વિદ્યાર્થીઓ પોતાની જીંદગીની ખાટી-મીટી વાતો મોજથી ત્યાં કરતાં હોય છે. ઘણા લારીઓ વાળાને તો આ સિસ્ટમ એટલી ફાવી ગઈ હોય છે કે તેઓ ઘણું કમાતા હોવા છતાં મોટી દુકાનોના બદલે એ લારીઓ જ ખેંચતા રહે છે. ઘણીવાર તો કોઈ એક વ્યક્તિની આખી જિંદગી એ લારીમાં સમાઈ જતી હોય છે. સાવ સામાન્ય લારી રોજના 500 રૂપિયે ભાડે મળે છે અથવા 15000માં નવી પણ મળે છે.
આવી રેંકડીઓમાં એકદમ નીચા મૂડીરોકાણે ધંધો શરૂ કરી શકાય છે. અને હવે તો લારીઓમાં અપગ્રેડેશન આવી ગયું છે. ફૂલ્લી સુવિધાઓવાળી રેંકડીઓ પણ હવે જોવા મળે છે, જેમાં ફૂડ બનાવવા માટેની સમગ્ર સામગ્રી સ્ટોર કરી શકાય છે. આવી સુવિધાઓવાળી એક રેંકડીની કિંમત 50000 થી માંડીને 300000 સુધીની હોય શકે છે. ઇનસ્ટાના જમાનામાં હવે આવી રેંકડીઓ વાળા પણ પોતાની વસ્તુની, ખાસ કરીને ફૂડની જાહેરાત કરવા રીલ્સનો અને ઇન્ફ્લુઅન્સર્સનો ઉપયોગ કરે છે. અને સંભવિત ગ્રાહકો સુધી પહોંચે છે.
એમાં પણ ભારતમાં સ્ટ્રીટ ફૂડનો ક્રેઝ તો એક જીવંત વારસો છે જે રેસ્ટોરન્ટ સંસ્કૃતિથી પણ પહેલાનો છે. મુંબઈમાં વડાપાંવના થાળા, ભારતના ઉત્તર ભાગમાં ચાના સ્ટોલ, દક્ષિણ ભારતમાં ઇડલી અને ઢોસાના સ્ટોલ સુધી. પ્રાચીન બજારોમાં, વિક્રેતાઓ માટીના વાસણોમાં નાસ્તા લઈને પ્રવાસીઓ અને વેપારીઓને રેશમ અને મસાલાના માર્ગો પર સેવા આપતા હતા. વસાહતી યુગ સુધીમાં, શેરી વેચાણ એક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની કળા બની ગયું. ફેક્ટરીઓ, બંદરો અને રેલ્વે સ્ટેશનો પર ચા અને મીઠાઈઓ ફેરિયાઓ વેચતા હતા જેથી ભારતના વધતા જતા કામદાર વર્ગને ખોરાક મળી શકે.
ભારતમાં રેંકડીનો ઇતિહાસ શહેરીકરણમાં થયેલા વધારા, ઔદ્યોગિક શ્રમના ઉદય અને પોર્ટેબલ સૂક્ષ્મ-અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો છે. 19મી સદીના બ્રિટિશ ઔદ્યોગિકીકરણ અને બંદર વિકાસે મિલ કામદારો, ડોકરો અને ક્લર્ક્સના ટોળા ભેગા કર્યા જેમને ઝડપી, સસ્તા ભોજનની જરૂર હતી. જે જરૂરીયાત લારીઓ દ્વારા પૂરી કરાઇ. અને એ જ લારીઓ આજે ઘણા લોકો માટે આર્થિક જીવનરેખા બની ગઈ.
આપણું રાજકોટ, ગાઝિયાબાદ,મોરાદાબાદ અને ચેન્નઈ લારી બનાવવાના મોટા કેન્દ્રો છે. જ્યાં સામાન્યથી લઈને લેટેસ્ટ લારીઓનું ઉત્પાદન થાય છે, જે લારીઓ વડે વેપાર કરવામાં ફેરિયાઓને આઝાદીનો અનુભવ થાય છે. કોઈની અંડરમાં કામ નથી કરવું પડતું. અને કામના કલાકો પણ પોતે જ નકકી કરી શકે છે. અને ઘણીવાર તો તેઓ સિઝન મુજબ વસ્તુઓનું વેચાણ કરી શકે છે.
નાનકડી એવી લારીમાં આખું કુટુંબ સમાય જતું હોય છે. જે કહો તે પણ આ રેંકડીઓ વડે ગરીબ લોકોનું આખું જીવન ખેંચાઇ જતું હોય છે.
