ભારતીય કૃષિ હવે યુવાન થઈ રહી છે....

 

ભારતીય કૃષિ હવે યુવાન થઈ રહી છે.... 

 

 

  આપણાં દેશમાં ખેતીને શિક્ષણમાં જેવુ સ્થાન મળવું જોઈએ, એવું સ્થાન મળેલ નથી! પણ આજની યંગ જનરેશને પોતાની ટેક્નોલોજિકલ દુનિયામાં ખેતીને ઊંચું સ્થાન અપાવી દીધું છે. જેને લીધે આઝાદી પછીના ઘણા વર્ષો સુધી યંગ જનરેશન ખેતીથી દૂર થઈ ગઈ હતી તે ખેતી તરફ પાછી વળી ગઈ છે.. ખેતી પ્રત્યેના તેઓના એટિટ્યુડમાં ક્રાંતિકારી પરીવર્તન આવ્યું છે. ખેતી ફક્ત એવા લોકો માટે છે જેની પાસે બીજું કોઈ કામ નથી, એવી જૂની માન્યતાને યંગ જનરેશને ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ થકી બદલી નાખી છે. લેપટોપ અને ડ્રોનથી સજ્જ આજના યુવાનો "કૃષિ-માલિક" બની રહ્યા છે. ખેતી એક ઊંચા ટેક્નોલોજિકલ વ્યવસાયમાં વિકસિત થઈ રહી છે, જે નફાકારકતા અને સન્માન બંને આપે છે. વિકસતા બજારો, સરળ લોન સિસ્ટમ અને અદ્યતન ટેકનોલોજીએ ખેતીને એટલી આકર્ષક બનાવી છે કે લોકો કૃષિ સાહસો શરૂ કરવા માટે પોતાની હાલની ઊંચા પદની નોકરીઓ છોડી રહ્યા છે!

   આધુનિક ખેતી કોર્પોરેટ નોકરીઓ જેટલી જ નફાકારક બની શકે છે, જેમાં કૃષિ-ઉદ્યોગ સાહસિકો માત્ર પાક વેચીને જ નહીં, પરંતુ બીજ વ્યવસાયો, પ્રક્રિયા અને સીધા છૂટક વેચાણમાં જોડાઈને પણ વાર્ષિક લાખો અને કરોડોનો ટર્નઓવર હાંસલ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓર્ગેનિક ખેતી થકી, સોયાબીનની ખેતી થકી, મકાઈની ખેતી થકી, વગેરે વગેરે પાકોમાં તેમણે લેટેસ્ટ ટેકનૉલોજીનો ઉપયોગ કરીને નિકાસ, કૃષિ-પર્યટન અને ઓર્ગેનિક બ્રાન્ડિંગમાં અસંખ્ય તકો પોતાના માટે ખોલી નાખી છે. પ્રારંભિક રોકાણ પછી, સફળ કૃષિ વ્યવસાય 20% થી 40% સુધીનો ચોખ્ખો નફો મેળવી આપે છે.

   યુવા ખેડૂતો હવે પરંપરાગત પદ્ધતિઓને બદલે હવામાન અપડેટ્સ માટે સ્માર્ટવોચ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ કરે છે. ડ્રોન આધારિત ખાતર છંટકાવ અને રિમોટ-કંટ્રોલ સિંચાઈ પંપોએ ખેતીને રોમાંચક અને સરળ બનાવી દીધી છે, જે વિડીયો ગેમ રમવા જેવી છે. આધુનિક ખેતીનો મંત્ર છે, ‘ઓછો પ્રયાસ અને વધુ ઉપજ.’  

   ભારતીય યુવાનો કૃષિની ઉપજ અને ટકાઉપણું વધારવા માટે AI, ડ્રોન, સેટેલાઈટ સિસ્ટમ અપનાવીને કૃષિને હાઇ-ટેક ક્ષેત્રમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યા છે. 1,300 થી વધુ કૃષિ સ્ટાર્ટઅપ્સ પાકમાં થતી જીવાત શોધવા માટે, પોષક તત્વોના છંટકાવ માટે ડ્રોન ટેકનોલોજી અને બજારમાં વેચાણ માટે માટે સ્માર્ટ એપ્લિકેશન્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ "કૃષિ 4.0" અભિગમ છે, જે ઓટોમેશન, ડેટા-એનાલિસિસ અને ટકાઉ પદ્ધતિઓના ખભ્ભે ખેતીને બેસાડી રહ્યું છે.

  આજના યુવા ખેડૂતો તેમના ખેતરો અને વાડીઓને વિવિધ પ્રકારના પાકોથી અપ ટૂ ડેટ કરી રહ્યા છે. ઘઉં અને ચોખાને વળગી રહેવાને બદલે, તેઓ ફૂલોની ખેતી, મોંઘા ઓર્ગેનિક મસાલા અને વિદેશી શાકભાજી જેવા ઉચ્ચ માંગવાળા પાક ઉગાડે છે, જે સતત આવક સુનિશ્ચિત કરે છે. આ યુવા ખેડૂતો પોતાની ખેતીના માલિક બની રહ્યા છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોજગારની નવી તકો ઉભી કરી રહ્યા છે અને સાથે સાથે નોંધપાત્ર આવક પણ મેળવી રહ્યા છે.

 ગુજરાતનો વેપારી યુવાન પણ આ ફીલ્ડમાં પાછળ નથી. ગુજરાતમાં નૈરીતા સર્વિસીસ જે જળ વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રે, હનીવેદ, મધમાખી ઉછેર ક્ષેત્રે, કૂલક્રોપ સૌર કોલ્ડ સ્ટોરેજમાં, ઇન્ફીયુ લેબ્સ ફળ પરીક્ષણમાં, અને એવિક એગવેન્ચર જેવા સ્ટાર્ટઅપ્સે ગુજરાતની ખેતીને પણ ગ્લોબલ બનાવી દીધી છે. તો AAU આનંદ અને i-Hub જેવા મુખ્ય કેન્દ્રો AI, રોબોટિક્સ અને ઓર્ગેનિક ખેતીમાં નવીનતાના રંગો લઈને આવ્યા છે.

   આંધ્રપ્રદેશમાં, યુવા ખેડૂતો મુખ્ય પોપકોર્ન અને નાસ્તા કંપનીઓ સાથે સીધી ભાગીદારી કરીને મકાઈની ખેતીમાં ક્રાંતિ લાવી રહ્યા છે, આમ વચેટિયાઓને બાયપાસ કરીને તેમનો નફો વધારી રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્ર અને પંજાબમાં, યુવાનો દ્રાક્ષ અને દાડમની બ્રાન્ડ બનાવી રહ્યા છે અને તેમને વૈશ્વિક સ્તરે નિકાસ કરી રહ્યા છે, અને પંજાબમાં, તેઓ કૃષિ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે કોન્ટ્રાક્ટ ફાર્મિંગ દ્વારા સફળતા પ્રાપ્ત કરી રહ્યા છે. રાજસ્થાનમાં, બાજરીની ખેતી પુનર્જીવિત થઈ રહી છે, જ્યારે કેરળમાં, 'ફાર્મ સ્ટે' તરીકે ઓળખાતા કૃષિ પર્યટનનો એક નવો ટ્રેન્ડ લોકપ્રિય બની રહ્યો છે.

 સૌથી મહત્વનુ એ છે કે હવે યુવાનોને કૃષિમાં પોતાનું કરિયર દેખાઈ રહ્યું છે, ગુજરાત સહિત ઘણા રાજ્યોમાં કૃષિ આધારિત નવા કરિયર ઓપશન્સની પસંદગી આજની યંગ જનરેશન કરી રહી છે. ખેતીને તેનો ‘હાઇફાઈ તાત’ મળી ગયો છે. એ આનંદની વાત છે.  

 

 

  

 

 

દીકરીઓ.................કોની જવાબદારી?

 

 દીકરીઓ.................કોની જવાબદારી? 

 

 

ઝારખંડના રાંચી શહેરમાં ઠાઠથી એક બારાત નીકળી છે, જેમાં કોઈ વર નથી, કોઈ વધુ નથી, એક વૃદ્ધ માણસ અતિ હરખથી નાચતા નાચતા આગળ વધી રહયા છે. તેઓના ચહેરા પર સંતોષનો આનંદ છે. તે બારાત એક ઘર પાસે જઈને ઊભી રહે છે, અરે પિતાજી તમે, એવું કહીને જમાઈ પિતાને પગે લાગે છે, ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સનો ભોગ બનેલી દીકરી પિતાને આવેલા જોઈને પિતાને ભેટી પડે છે. તેણીની આંખોમાં આંસુઓની ધારા વહી રહી છે, અને પિતાની આંખોમાં પણ... પણ એ આંસુ દીકરીને સાસરિયાના ત્રાસમાથી છોડાવવાના સંતોષના હતા! ખુશીના હતા!

  મારી દીકરી સાસરે જવાથી કોઈ અજાણી વ્યક્તિ નથી બની ગઈ કે નથી એ પરાયું ધન… ડાઈવોર્સી દીકરીને ઘરે લઈ જતાં સમયે નીકળેલા આ વાક્યોએ સમાજને જગાડવાનું કામ કર્યું છે. પિતાએ કહ્યું કે એક બાપ પોતાની દીકરીને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય આપવા તેણીના લગ્ન કરાવે છે, પણ જો જીવનસાથી ખરાબ નીકળે કે સાસરિયાં સારા ના હોય તો દીકરીને તરત જ પિયર તરફ સન્માનપુર્વર્ક લઈ જવી જોઈએ. કારણકે દીકરીઓ અમૂલ્ય હોય છે!

  જો માતા-પિતા આ વાતને સમજી લે, તો દીકરીઓ પ્રત્યેના સમાજના પૂર્વગ્રહોમાં ધરખમ ફેરફારો લાવી શકાય એમ છે....

“દીકરી કોની જવાબદારી છે?” આ પ્રશ્નનો જવાબ સદીઓથી આપણો સમાજ શોધી રહ્યો છે, પણ હજી સુધી તેનો કોઇ જવાબ મળી શક્યો નથી! તમે કહેશો અરે આજના સમાજમાં દીકરીઓને વળી કોણ જવાબદારી સમજે છે? હવે તો સમય બદલાય ગયો છે. અને દીકરીઓ સાથે પણ હવે દીકરાઓ જેવો જ વ્યવહાર કુટુંબોમા થાય છે. નો ડાઉટ સમય બદલાય ગયો છે, પણ આપણા સમાજની, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય સમાજની મેંટાલિટી બદલાઈ છે ખરી?

 ઘણા બધા ક્ષેત્રે હવે દીકરીઓની એન્ટ્રી થઈ ચૂકી છે, પણ એ એન્ટ્રી લેનાર દીકરીઓની સંખ્યા કેટલી? ભારતમાં આમ તો બે પ્રકારની દીકરીઓ રહે છે, એક શહેરી દીકરી અને બીજી ગ્રામ્ય દીકરી.... શહેરી વિસ્તારની દીકરીઓની પરિસ્થિતિમાં ઘણો બદલાવ આવ્યો છે, પણ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં હજી આ બદલાવ બાકી છે..... આજે પણ ગામડાઓમાં દીકરીઓને પોતાનો જીવનસાથી નક્કી કરવાની કે પછી પોતાનું કરિયર નક્કી કરવાની કે સફળતા મેળવવાના રસ્તાઓ પસંદ કરવાની સ્વતંત્રતા નથી મળતી....

આજે પણ આગળ વધનાર સ્ત્રીઓ કરતાં પીછેહઠ કરનાર સ્ત્રીઓની સંખ્યામાં બહુ મોટો તફાવત જોવા મળે છે. ઘણા એવા કુટુંબો છે, જ્યાં દીકરીઓ કરતાં દીકરાઓને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે. દિકારાઓ સક્ષમ ના હોય તો પણ એના શિક્ષણ પાછળ ખર્ચ કરવો છે, પણ દીકરીઓ સક્ષમ હોય તો પણ તેણીના શિક્ષણ પાછળ રોકાણ નથી કરવું!

 દીકરી તો પરણીને સાસરે જતી રહેવાની, તેને ભણાવીશું તો એ લાભ તો બીજાને મળવાનો છે, એવા પૂર્વગ્રહો ધરાવનાર લોકોની સંખ્યામાં જરાપણ ઘટાડો નથી થયો. દીકરીનું શિક્ષણ તેના માટે વિપરીત સંજોગોમાં અને પોતાના હકો માટે લડવાનું સૌથી મજબૂત હથિયાર બની શકે એમ છે, પણ આપણે એ દિશામાં વિચારતા જ નથી...

દીકરીને લગ્ન સમયે કરિયાવર નહી આપીએ તો ચાલશે, પણ શિક્ષણ અને સ્કિલ-ડેવલપમેંટના પાઠ શીખવીશું તો તેણી જીવનમાં આવતી કોઈપણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી શકશે, બસ દીકરીઓને ભણાવતી વખતે આટલું યાદ રાખીએ...

 તો બીજો જવાબદારી અંગેનો એ સવાલ છે કે લગ્ન પછી ખબર પડે કે દીકરીને સાસરામાં દૂ:ખ આપવામાં આવે છે, ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સનો દીકરી ભોગ બની રહી છે, તો તે તેણીનું નસીબ છે, એવું કહીને કે પછી, પતિ-પત્ની વચ્ચે આવું તો ચાલ્યા કરે, થોડો સમય જશે એટલે બધુ સરખું થઈ જશે, એવું સમજાવીને કે પછી ઘરમાં હજી તારી બહેનો બેઠી છે, તો એડજસ્ટમેંટ કરી લે એવી શિખામણ આપીને કે લગ્ન પછી તો દીકરીનું સાસરું જ તેણીનું ઘર છે, તેવી ડાહી ડાહી વાતો કરી લેવાથી શું આપણે દીકરીઓને આત્મહત્યાના રસ્તે નથી વાળી દેતાં?

 ખાસ કરીને દીકરીઓએ જ્યારે અણસમજણમાં આવી જઈને ‘લવ મેરેજ’ કર્યા હોય ત્યારે તો આપણે જાણે એણે માફ ના કરી શકાય એવો અપરાધ કર્યો હોય એવું ચિત્ર ઊભું કરી દેવામાં આવે છે. માતા-પિતાએ શોધ્યું હોત તો આવું ના થાત! એવી માન્યતાઓ સાથે આપણે દીકરીઓને જંગલી પશુઓથી ભરેલા જંગલમાં એકલી છોડી દેતાં હોઈએ છીએ.

 અરે આવી ભૂલો તો થઈ જાય, પણ માતા-પિતા તરીકે આપણા સૌની ફરજ છે કે આપણે દીકરીના આ કપરા કાળમાં તેણીની સાથે ઊભા રહીએ. ઉપરની સુંદર ઘટનાનો એક યુ-ટ્યુબ વિડીયો આજકાલ બધુ વાઇરલ થઈ રહ્યો છે, જેનું ટાઇટલ છે, ‘બેન્ડ, બાજા ઓર બીટીયા’. જોવાલાયક વિડીયો છે.  સોસિયલ મીડિયા સામાજિક જાગૃતિ લાવવાનું સૌથી મોટું માધ્યમ છે, બસ આપણે જાગૃત થવા જોઈએ. દીકરી હકીકતમાં તો કોઇની જવાબદારી નથી, તેણીને મોકો મળે તો એ આખા કુટુંબની જવાબદારી ઉપાડી લે એમ છે, બસ એક જાગૃત માતા-પિતા તરીકે આપણે સૌએ તેણીને પેલા પિતાએ આપ્યો એવો સપોર્ટ આપવાનો છે.

 ગામની એક દીકરી લવ મેરેજ કરીને ભાગી જાય તો આખા ગામની દીકરીઓના શિક્ષણ પર રોક લાગી જતી હોય છે. એક દીકરીએ કર્યું, એવું બધી કરશે, એ પૂર્વગ્રહ જ કેટલો અન્યાયી છે.... અને આ અન્યાયને આપણે સૌએ સાથે મળીને દૂર કરવો પડશે.

  મહિલાઓને નડતાં આવા તો કેટલાયે પ્રશ્નો છે, જેના ઉકેલો આપણે સૌએ સાથે મળીને શોધવાના છે, અને સ્ત્રીઓને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવામા સપોર્ટ પૂરો પાડવાનો છે. સ્વસ્થ અને સુશિક્ષિત દીકરીઓ આખા સમાજની સૌથી મોટી સંપતિ છે, કારણકે તેની કોખમાં જ દેશનું ભવિષ્ય પલતું હોય છે....

પ્રેમ, પ્રકૃતિ, શ્રદ્ધા, ખુશીઓના રંગોને પિચકારીમાં ભરી નીકળી પડીએ.... જીવી લઈએ!

 

   પ્રેમ, પ્રકૃતિ, શ્રદ્ધા, ખુશીઓના રંગોને પિચકારીમાં ભરી નીકળી પડીએ.... જીવી લઈએ!

 

 

 

 

     આપણે સૌ રંગ વગરના જીવનની કલ્પના જ કરી શકીએ એમ નથી. આમ તો પ્રકૃતિ આપણી પાસે રોજ નવા રંગો લઈને આવે છે. સૂર્યોદયનો કેસરી અને પીળો રંગ, સંધ્યાના આકાશના રંગોની તો ફીલિંગ જ કઈક અલગ હોય છે. સૂર્યાસ્ત સમયે હાશનો રંગ, ઢળતા સૂરજની ગરિમા જ કઈક અલગ હોય છે. જેને આમ તો આપણા ઘરની અગાશીએથી કે પછી ફળિયામાથી કે વાડી ખેતરના શેઢેથી પણ ફીલ કરી શકાય છે, પણ આપણે એ ફીલિંગ લેવા લાખો રૂપિયા ખર્ચી નાખતા હોઈએ છીએ. પક્ષીઓના કલરવનો રંગ હોય કે પછી ગોધૂલી સમયે પાછી ફરતી ગાયોના પગની ઠેસથી ઊડતી ધૂળનો રંગ હોય!

  કે પછી વાડી ખેતરમાં લહેરતા અનાજ, કઠોળ કે શાકભાજીના રંગોની રંગોળી તો આપણા સૌના જીવનમાં પથરાતી જ રહે છે. માણસ થાકે એટલે કુદરતના રંગો તેને આરામ આપે છે. થાકેલો માણસ આજે ફાર્મ હાઉસ કે વી-કેંડ વીલામાં એટલે જ તો શાંતિના રંગો શોધવા નીકળી પડે છે. ભારતીય પરંપરા મુજબ દરેક પ્રસંગનો એક અલગ રંગ છે. કાળો રંગ ભલે આપણને અશુભ લાગે છે, પણ અંધકારનો એ રંગ છે, એટલે જ આપણને આવતીકાલે નવી સવાર લઈને જિંદગી આવશે એવી શ્રદ્ધા છે!

  આપણી આસ્થા પણ રંગીન છે, અને આપણો ઈશ્વર પણ! ઈશ્વરને શરણે ચડાવાતા ફૂલોના રંગો પણ એટલા કે આપણને એ રોજ તાજગી અને નવીનતાના રંગથી ભીંજવતા જ રહે છે. પ્રકૃતિ પાસે રંગોની એટલી વિવિધતા છે કે આપણે ખુશીના રંગે પણ રંગાઈએ છીએ અને દૂ:ખનાં રંગે પણ. બ્લેક એન્ડ વાઇટ જિંદગીને કલરફૂલ બનાવવા આપણે ભલે જરૂરિયાતો પાછળ દોડતા રહીએ છીએ, પણ આપણને એક વાર તો જિંદગી સમજાવે જ છે કે પેલી રંગેલી જે લાઇન દેખાય છે ને, એ આપણા સૌની ફિનિશિંગ લાઇન છે, એને અડીને પાછા ફરી જઈએ અને જીવી લઈએ.

  આપણા દરેક તહેવારનો પણ એક રંગ છે, દુનિયા આખી ભલે ગોરા રંગ તરફ દોડે, પણ આપણો ઈશ્વર એવો મેઘવર્ણ છે, કે રંગભેદનો, અમીર-ગરીબનો તફાવત ત્યાં કાયમ ભૂંસાય જાય છે. ત્યાં સુધી પહોંચવા કોઇની જિંદગીમાં ખુશીના રંગો ઉમેરવા સિવાય બીજું કશું જ જરૂરી નથી! આપણી પ્રાર્થના મેઘધનુષના સાત રંગો જેવી છે, સત્ય અને પ્રામાણિક્તાના સફેદ પારદર્શક રંગ પર જ્યારે જ્ઞાનના પ્રકાશનો રંગ આપાત થાય છે, તો જે મેઘધનુષ રચાય છે, એનો રંગ એટલો પાક્કો થઈ જાય છે કે લોકોને એ રંગે રંગાવું જ પડે છે.

  હોળીના રંગો સાથે જોડાયેલી વાર્તાઓનો રંગ પણ સત્ય અને અસત્યના રંગો સાથે જોડાયેલી છે. અસત્ય ગમે તેટલું બળવાન હોય તેનું દહન થઈને જ રહે છે. ધર્મને ભલે આપણે અલગ અલગ રંગો સાથે બાંધી દીધો, પણ માનવતાનો રંગ એટલો અદભૂત છે કે એ દરેક ધર્મસ્થાનોમાથી બહાર નીકળીને આપણા સુધી પહોંચી જ જાય છે. હોળીના રંગો રાધા-કૃષ્ણના પ્રેમના ગુલાલ સાથે ઉડતા રહે છે. પ્રેમથી વધુ ક્રિયા કરનાર કોઈ બીજું કેમિકલ જ નથી. સતત લડી રહેલી આ દુનિયાને પ્રેમના રંગો થકી રંગી શકીશું તો જ દારૂગોળાના ધુમાડાના રંગોથી આપણે મુક્ત થઈ શકીશું.

  પ્રેમની પિચકારી લઈને નીકળી પડવાનું છે, આપણે વિકાસની આંધળી ગલીઓમાં ફસાઈ ગયા છીએ, પણ હવે ત્યાથી યુ-ટર્ન લઈ લેવાનો છે. ઉજ્જડ બનતી જતી ધરતીને આપણે ફરીથી લીલી ચુંદડી ઓઢાડવાની છે. ઘરના બારી-બારણાં ખોલી દઈને પ્રકૃતિના રંગોને આપણા ઘરોમાં એન્ટ્રી આપવાનો સમય આવી ગયો છે. માત્ર સમૃદ્ધિ નહી પણ ખુશીના રંગો થકી ઘરના આંગણાને અને આ પૃથ્વીને આપણે રંગવાની છે. આવનારી પેઢીને આપણે સ્વચ્છતા અને સ્વસ્થતાના રંગોથી રંગેલું પર્યાવરણ આપવાનું છે. જેના માટે જીંદગીની સ્ક્રીનમાથી પ્રદૂષણ ફેલાવતા રંગોને આપણે ડિલીટ કરી દેવાના છે.

   હોળી આપણે એટલે પણ ઉજવીએ છીએ કે દિવસ-રાત પરિશ્રમ કરતાં ખેડૂતોના ખેતરે નવા ધાનનું આગમન થાય છે. અને એ આગમનને વધાવવા આપણે એકબીજા પ્રત્યે રહેલા રાગ-દ્વેષ અને ઈર્ષ્યાને ભૂલી જઈને એકબીજાને પ્રેમના રંગો વડે રંગી દઈએ. બુરા ના માનો હોલી હે....

વેડ ઇન ઈન્ડિયા, મેરેજ ઈકોનોમીનો ગ્રાફ ફૂલ સ્પીડે ઊંચો ને ઊંચો જઈ રહ્યો છે....

વેડ ઇન ઈન્ડિયા, મેરેજ ઈકોનોમીનો ગ્રાફ ફૂલ સ્પીડે ઊંચો ને ઊંચો જઈ રહ્યો છે....  

 

 

 

 

 

 

 

 

                  ભારતમાં શિયાળો, ઉનાળો અને ચોમાસા એ મુખ્ય ઋતુઓ સાથે સાથે છ પેટા ઋતુઓ સહિત એક મોજ પડી જાય એવી ઋતુ આવે છે, જે વર્ષ દરમિયાન જુદા જુદા સમયે શુભ-મુહૂર્ત જોઈને આવે છે, અને એ છે, લગ્નોની ઋતુ! ભારતીય વેદો અનુસાર સોળ સંસ્કારોમાના એક સંસ્કાર એટલે લગ્ન. હજી આજની તારીખે ભારતીય  સમાજમાં 90% લગ્નો એરેંજ મેરિજિસની કેટેગરીમાં આવે છે. ( કોણ કહે છે યંગ જનરેશન વડીલોનું માનતી નથી!) દરેક ધર્મો સાથે લગ્ન-વ્યવસ્થા જોડાયેલી છે.

 

વિશ્વના સૌપ્રથમ રજિસ્ટર્ડ લગ્ન આજથી આશરે 4350 વર્ષો પહેલા 2350 બીસીમાં મેસોપોટેમીયામાં થયા હતા. ત્યાર પછીના વર્ષોમાં લગ્ન એક અનિવાર્ય સંસ્થા થઈ ગઈ જેને  કાનૂની સંરક્ષણ પણ મળ્યું. જો કે હિન્દુ પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર 500 બી.સી.ઇ.ની આસપાસ વૈદિક ધર્મ શાસ્ત્રીય હિન્દુ ધર્મમાં પરિવર્તિત થતાં ગોઠવાયેલા લગ્નો પ્રચલિત થયા હતા. જો કે આપણને ઈતિહાસ વાંચીને આશ્ચર્ય થશે પણ પ્રાચીન સમયમાં લગ્નો સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચેના પ્રેમ કે આકર્ષણના પાયા પર નહી પણ સ્થિરતા અને જનિનિક વારસો જાળવી રાખવા થતાં. લગ્નમાં પ્રેમનું કેમિકલ ક્યારે ઉમેરાયું?  એ પણ શોધનો વિષય છે. 

 

 છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી લગ્નોનું ધાર્મિક ને બદલે આર્થિક મહત્વ વધી ગયું છે. ખાસ કરીને આપણાં દેશમાં! ભારતીય લગ્ન ઉદ્યોગ ૧૩૦ અબજ ડોલર (આશરે ₹૧૦.૭૯ લાખ કરોડ) વાર્ષિક અર્થતંત્ર ધરાવે છે, જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને ભારતના ચોથા સૌથી મોટા આર્થિક ક્ષેત્ર તરીકે ક્રમે છે. ભારતમાં દર વર્ષે આશરે ૮ થી ૧૦ મિલિયન લગ્નોનું આયોજન થાય છે, ૨૦૨૪માં, ૪૮ લાખ લગ્નો ૫.૯૦ લાખ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે યોજાયા હતા, જ્યારે ૨૦૨૩માં ૩૮ લાખ લગ્નો ૪.૭૪ લાખ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે યોજાયા હતા. આ લગ્નો થકી સોના-ચાંદીના ઘરેણાં, કેટરિંગ, ફોટોગ્રાફી, મંડપ સર્વિસ, પાર્ટી-પ્લોટ્સ, ઇવેંટ મેનેજમેંટ વગેરે વગેરેનું માર્કેટ દર વર્ષે 6જીની સ્પીડે વધી રહ્યું છે. 

 લગ્નની એક એક વિધિ એટલે કે  હલ્દી રસમ, વાના રસમ, સંગીત સંધ્યા, મહેંદી, પાણી-ગ્રહણ, રીસેપ્શન, સગાઈ, પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચાઈ રહ્યા છે, જેને લીધે રોજગારીની પણ અનેક નવી તકોનું સર્જન થઈ રહ્યું છે. આ બધી રસમો સમયે દરેકને બીજા કરતાં મસ્ત દેખાવું છે, સુંદર દેખાવું છે, અને એટલે એકલા બ્યુટી-પાર્લરનું માર્કેટ જ  2024 માં 10.5-11.6 બિલિયન ડોલરથી વધુ હતું અને 2033 સુધીમાં લગભગ બમણુ એટલે કે 22 બિલિયન ડોલરથી વધુ થવાની ધારણા છે. મહેંદી મૂકનાર એક વ્યક્તિ પોતાની સ્કીલનો ઉપયોગ કરીને આશરે ઓછામાં ઓછું વાર્ષિક 5 થી 10 લાખ જેટલું કમાઈ લેતી હોય છે. તો એવી જ રીતે ફોટોગ્રાફીનું માર્કેટ પણ પ્રી-વેડિંગ અને પોસ્ટ વેડિંગને લીધે બજાર ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે, એક સર્વે મુજબ  2024 માં આશરે $6.79 બિલિયનથી વધીને 2033 સુધીમાં $13.69 બિલિયન થવાનો અંદાજ છે!

 

લગ્નો હવે ઉદ્યોગ બની ચૂક્યા છે, જેમાં કેટરિંગ અને પાર્ટી-પ્લોટ્સ પાછળ કુલ ખર્ચના 30%, જ્યારે ગિફ્ટ્સ અને ડેકોરેશન પાછળ અનુક્રમે 19% અને 14% ખર્ચ થાય છે. દેશમાં થતાં કુલ લગ્નોમાથી 50000 લગ્નો એવા છે, જેમાં 1 કરોડથી પણ વધુ ખર્ચ થાય છે! દેશના વડાપ્રધાન મોદીજીએ પણ ટુરિઝમ ઈન્ડસ્ટ્રીને બુસ્ટ અપ કરવા આ ઇકોનોમીનો સહારો લેવાનું કહ્યું હતું. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' જેવી ઝુંબેશ શરૂ કરી, જેને 'વેડ ઇન ઇન્ડિયા' કહેવામાં આવે છે. જે અંતર્ગત  સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિઓને ઉત્તરાખંડમાં દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા એક ડેસ્ટિનેશન વેડિંગનું આયોજન કરવા માટે આમંત્રણ આપવાનો છે. જેથી વિદેશોમાં ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ પાછળ ખર્ચાતા 12.1 બિલિયન ડોલરને દેશમાં લાવી શકાય.

 ઇકોનોમિક્સ ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ આ લગ્નની મોસમમાં 1 કરોડથી વધુ કામચલાઉ  નોકરીઓ ઉભી થઈ શકે છે, જેનો સીધો લાભ ડેકોરેટર્સ, કેટરર્સ, ફ્લોરિસ્ટ્સ, કલાકારો, ટ્રાન્સપોર્ટર્સ અને હોસ્પિટાલિટી સ્ટાફને મળે છે. એટલું જ નહી, કાપડ, ઝવેરાત, હસ્તકલા, પેકેજિંગ, વાહનવ્યવહાર વગેરે વગેરે ક્ષેત્રોને પણ નવી નવી રોજગારીની તકો મળી રહે છે. લગ્નો પાછળ થતાં ખર્ચાઓને આપણે જરૂરી ગણીએ કે બિનજરૂરી પણ રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં અને સ્કીલ આધારિત રોજગારીની તકો વધારવામાં આજે આ ખર્ચ આપણને પૂરતી મદદ કરી રહ્યું છે.