સમાનતા, સર્વોદય અને આપણું બંધારણ

  સમાનતા, સર્વોદય અને આપણું બંધારણ

  શાળામાં પ્રજાસતાક દિવસનો કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો છે. શાળામાં વિદ્યાર્થીઓ સુંદર મજાની કૃતિઓ રજૂ કરી રહ્યા છે. તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ઇનામો અપાઈ રહ્યા છે. હમણાં થોડીવાર પહેલા ફરકાવેલો ધ્વજ આકાશમાં લહેરાઈ રહ્યો છે. દેશના બંધારણને લઈને સુંદર મજાના વક્તવ્યો માઈકને ગજવી રહ્યા છે.

 ને શાળાથી થોડે દૂર રહેલી ચાની દુકાને કેટલાક બાળકો ચાની કીટલી લઈને દોડા-દોડી કરી રહ્યા છે. ને શાળાની સામે રહેલા ઉકરડામાથી કેટલાક બાળકો ઉકરડામાથી કશુંક શોધી રહ્યા છે. ને સામેની બિલ્ડિંગમાં કામ કરી રહેલા મજૂરોના બાળકો પૈસાના અભાવે નિશાળોમાં ભણી નથી શકતા એટલે બહારથી જ આ કાર્યક્રમને નિહાળી રહ્યા છે.

  આવા બાળકો માટે મોટા થઈને ‘રાષ્ટ્રીય પર્વ’ કે ‘રાષ્ટ્રીયતા ની શું કિંમત હોવાની? આપણે આપણા બંધારણમાં સમાનતા,સ્વતંત્રતા અને બંધુતા જેવા આદર્શો અપનાવ્યા છે, પણ દેશમાં હજી એ આદર્શોનું અમલીકરણ થઈ શક્યું નથી. હજી આજે પણ 76માં ગણતંત્ર દિવસે પણ આ દેશમાં એવા કરોડો બાળકો છે, જેઓને પાયાની સુવિધાઓ મળી નથી રહી.

  તેઓના માતા-પિતા પાસે એટલી પણ આર્થિક સગવડો નથી કે તેઓ પોતાના બાળકોને શિક્ષણ તો દૂર પણ ખોરાક, પોષક અને રહેઠાણની સુવિધાઓ પણ આપી શકતા નથી. આર્થિક પરિસ્થિતિ નબળી હોવાના લીધે તેઓ પોતાના બાળકોને બહુ નાની ઉંમરે કામે લગાડી દેતાં હોય છે. યુનિસેફ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર સંઘના 2023ના એક સર્વે મુજબ ભારતમાં 5 થી 17 વર્ષની ઉંમરના આશરે 1.5 મિલિયન બાળકો અને કિશોરો જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહ્યા છે.

  જે રાષ્ટ્ર તેઓ સુધી જીવનની પાયાની સુવિધાઓ પણ નથી પહોંચાડી શકતું, તે રાષ્ટ્ર પ્રત્યે તેઓને શું લાગણી થવાની? વળી આવા બાળકોને જરૂરી શિક્ષણ ના મળતું હોવાથી તેઓ દેશની પાયાની સમસ્યાઓને સમજી શકતા નથી. દેશના વર્તમાન પ્રવાહોને સમજી શકતા નથી. જે ઉંમરે તેઓને માત્ર ભણવાનું હોય, તે ઉંમરે તેઓ મજૂરીની ભઠ્ઠીમાં શેકાઈ જતાં હોય છે.

    ખાલી પેટ કોઈપણ સારા વિચારોને ગ્રહણ કરી શકતું નથી. ભૂખના પિરામિડની ટોચે આવા બાળકો માટે ભૂખમરો રોજનો કાર્યક્રમ બની જાય છે. દેશભક્તિના ગીતો આવા બાળકોમાં કોઈપણ પ્રકારનું જુનુન પેદા કરી શકતા નથી. અરે જેઓ પાસે પોતાની જિંદગીનું જ કોઈ બંધારણ નથી તેવા લોકો માટે દેશના બંધારણનું શું મૂલ્ય રહેવાનુ?

   સામાજિક પ્રસંગોએ આવા બાળકો બીજા લોકોની એંઠી થાળીમાથી ખાવાનું ખાતા હોય છે. શિક્ષણથી દૂર આવા બાળકો આરોગ્યની સુવિધાઓથી પણ એટલા જ દૂર હોય છે. ધનિક કુટુંબોમા બાળકોને છીંક આવી જાય તો પણ દોડા-દોડી થઈ જતી હોય છે. ને આ બાળકોના મોટા રોગોની સારવાર માટે પણ તેઓના માતા-પિતા પાસે પૈસા નથી હોતા.

  આ આર્થિક અસમાનતા બંધારણ ઘડાયા બાદ ઘટવાને બદલે વધતી જ ગઈ છે. એક વર્ગના બાળકો પાસે જમવાના એટલા બધા વિકલ્પો છે, કે શું ખાવું? અને શું ના ખાવું એ પ્રશ્ન છે, અને બીજા વર્ગના બાળકોને જમવું છે, પણ કોઈ વિકલ્પો જ નથી. રોજ સવારે ઘરેથી બે પ્રકારના બાળકો નીકળે છે. એકના ખભ્ભા પર શિક્ષણનો થેલો છે, અને બીજાના ખભ્ભા પર કચરાનો થેલો છે.

  આપણી આસપાસ નજર કરીશું તો જોઈ શકાશે કે લગભગ દરેક ક્ષેત્રોમાં બાળકો અને કિશોરો કામ કરી રહ્યા છે. રમવાની ઉંમરે તેઓ કામનો બોજો લઈને ફરી રહ્યા છે. આપણે આવા બાળકોને જોઈને ક્યારેક થોડા પૈસા આપી દેતાં હોઈએ છીએ. પણ આવા બાળકોના શિક્ષણ કે બેટર જીવન વિષે આપણે ક્યારેય કોઈ ઠોસ કદમ ઉઠાવતા નથી. તેઓનું બાળપણ મજૂરીની ધૂળમાં એવું રગદોળાય જાય છે કે પછી સિગ્નલની લાઈટોમાં ખોવાય જાય છે.

  ગાડી સાફ કરતાં બાળકોને જોઈને, જે રમકડાંથી તેઓ રમી શકે એમ હોય છે, તે રમકડાં બીજા બાળકો માટે વહેંચતા બાળકોને જોઈને, થતી અસરો ઘર સુધી પણ ટકતી નથી. આવા બાળકો કૂ-પોષણનો પણ ભોગ બનતા હોય છે. શિયાળાની ઠંડીમાં ઠૂંઠવાઈને કે પછી ઉનાળાની ગરમીમાં શેકાઈને જીવતા આ બાળકો માટે મોટા મોટા ભાષણોની નહી પણ કોઈ નક્કર કામોની જરૂર છે.

  આપણે એટલા બધા હકારાત્મક થઈ ગયા છીએ કે આપણને શાઈન કરતી વસ્તુઓ અને ઘટનાઓ જ દેખાય રહી છે, ગરીબ બાળકોનો અંધકાર આપણે આંખ સામે હોવા છતાં જોઈ શકતા નથી. સરકાર કશું કરતી નથી એવું નથી, પણ જે કાઇપણ કરે છે, તે આવા લોકો સુધી પહોંચતું નથી!

 

 

 

સંબંધોની સાચવણ અને આપણે

 સંબંધોની સાચવણ અને આપણે

જિંદગીમાં સંબંધો એટલા બધા બટકણા ના હોવા જોઈએ કે તેને વારંવાર સાચવવા પડે! સંબંધો આપણે ખુશ રેહવા જોડતા હોઈએ છીએ, નહી કે સાચવી રાખવા. ઘણા લોકો સાથે જોડાયા પછી એને કે આપણને સમજાય કે આને તો વાતવાતમાં ખોટું લાગી જાય છે. કઈ પણ કહીએ તો એને તેઓ એટલું બધુ સીરિયસલી લઈ લેતા હોય છે કે બીજી વાર તેઓ સાથે વાત કરતાં પણ ડરવું પડે છે. હા એ વાત સાચી કે દરેક વ્યક્તિઓમાં અહમ, ઇર્ષ્યા, વગેરે વગેરે થોડા ઝાઝા પ્રમાણમા હોય છે. પણ જો એ પ્રમાણ વધુ પડતું હોય અને તેને લીધે એ સંબંધ આપણને વધુ પડતો ડિસ્ટર્બ કરતો હોય તો સમયસર એ સંબંધથી દૂર થઇ જવું જોઈએ.

 સંબંધોમાં ‘ઈમોશનલ’ થવું જરૂરી છે, પણ ઓવર ઈમોશનલ થઈને કોઈ પર કે આપણા પર થતાં ‘ઈમોશનલ અત્યાચાર’ ને સહન ના કરવો જોઈએ. લાગણીઓ થકી આપણને કોઈ કે આપણે કોઈને બ્લેકમેલ ના કરવા જોઈએ. આ નકારાત્મક લાગણીઓથી બને તેટલા દૂર રહેવું જોઈએ.

 હકીકત તો એ છે કે જિંદગીના ફૂલને ખીલવવા  માટે લાગણીઓ સૂર્યપ્રકાશ જેટલી જ જરૂરી છે. પણ એ લાગણીઓ કુણા તડકા જેવી હોવી જોઈએ. નહી કે બાળી નાખતા બપોર જેવી. લાગણીઓને ભલે આપણે માપી શકતા નથી પણ પામી તો શકીએ જ છીએ. જો માતા-પિતા એવું માને કે આપણે સંતાનોને એટલા માટે સાચવીએ કે જેથી મોટા થઈને તેઑ આપણે આમ સાચવશે ને તેમ સાચવશે તો એ સંબંધ નહી પણ વેપાર છે. ઘણા માતા-પિતા પોતાના સંતાનોને પોતાના સપનાઓ પૂરા કરવાનું મશીન સમજે છે, એ પણ.... એક ડીલ જ કહેવાય ને!

   અને સામા છેડે સંતાનો એવું માને કે જો માતા-પિતા આપણને સંપતિ અને વારસો ના આપી શકે તો એ  માતા-પિતા સાથે અમારે કોઈ સંબંધ નથી એ તો સાવ ખોટું! આપણી આસપાસ નજર કરીશું તો સમજાશે કે મોટાભાગના સંબંધો આવા જ કોઈ ને કોઈ બંધનોથી બંધાયેલા છે. અને એ તાંતણાને આપણે ખેંચતા જ રહીએ છીએ. તૂટી જાય તો પરાણે સાંધતા રહીએ છીએ, થીગડું મારતા રહીએ છીએ.

  આવા બટકણા સંબંધોની ચિંતામાં આપણે સમાજને જોડી દઈએ છીએ અને પછી જે ધમાસાણ થાય છે, તેને લીધે મન કચરાપેટી જેવુ બની જતું હોય છે. હવે આ સંબંધોને આપણે સમાજને ત્રાજવે તોલીને દૂ:ખી થતાં રહીએ છીએ. ઘણા પતિ-પત્ની અરસ-પરસ પ્રેમ ના હોવા છતાં એકબીજા સાથે આખી જિંદગી કાઢી નાખતા હોય છે, જીવતા નથી યાદ રાખજો.

 લાગણીઓ આપણી અંદર રહેલું જીવંત તત્વ છે. તેને પરાણે કોઈ સાથે જોડી શકાતી નથી. સંબંધોના મૂળમાં સ્નેહ અને શ્રદ્ધા હોય છે. જે સંબંધોના વૃક્ષને મજબૂત બનાવે છે. તેને સમાજના માપદંડો સાથે બાંધીને આપણે ટાઈટ રીતે બંધાઈ જતાં હોઈએ છીએ. ઘણા લોકો તો આવા બંધનોમાં એવા ઝકડાઈ જતાં હોય છે કે શ્વાસ પણ લઈ શકતા નથી!

  આપણે એ નથી સમજી રહ્યા કે જે નજીક છે, તે સંબંધો એટલા મજબૂત હોવા જોઈએ કે ગમે તેવી મુશ્કેલીઓ સામે પણ ટકી રહેવા જોઈએ. આપણે તિરાડો ખુલ્લી રાખીએ છીએ, ત્યારે એમાં કોઈ એન્ટર થવાની હિંમત કરે છે. એના કરતાં જે કઈ અંગત છે, તેને એટલું અંગત રાખીએ કે એમાં કોઈ એન્ટર જ ના થઈ શકે.

 આ બટકણા સંબંધોને જાળવી રાખવા આપણે બહારના લોકોનો સાથ લેતા હોઈએ છીએ. જેના લીધે સંબંધો એટલા બધા ચેરાઈ જતાં હોય છે કે લાગણીઓ જ નિર્જીવ થઈ જતી હોય એવું લાગ્યા કરે છે. દરેક સંબંધોનું સીક્રેટ હોય છે, જે આપણે જાળવવાનું હોય છે. પણ આપણે તો એમાં પણ બીજાને એન્ટર કરી દેતાં હોઈએ છીએ, ને પરિણામે આપણાં સંબંધોનું મેનેજમેંટ કોઈ બીજા પાસે ચાલ્યું જતું હોય છે.

 આવું શા માટે થવા દેવું? આપણાં સંતાનોને આપણે શા માટે ના સમજાવી શકીએ? બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબધોને શા માટે સાર્વજનિક બનાવી દેવા? સંબંધો આપણે જોડીએ છીએ, તો તેને નિભાવતા પણ આપણને જ આવડવું જોઈએ. કોઈ બીજા કહે એમ આપણે એ સંબંધોને શા માટે નિભાવવા?

  સંબંધો રફ એન્ડ ટફ હોવા જોઈએ. સમય સાથે એ વધુને વધુ મજબૂત બનવા જોઈએ. પરિસ્થિતી, સમય અને સંજોગો સાથે એ વહેતા રહેવા જોઈએ. સંબંધ બંધન નથી, કે આપણે બંધાઈ જઈએ. એ તો ખુલ્લા આકાશ જેવા હોવા જોઈએ. જેમાં આપણે મોજથી હળવા થઈ શકીએ.

 પીંજરુ સોનાનું હોય તોપણ કોઈને ગમતું નથી. માટે દરેક સંબંધોને ખીલવા અવકાશ આપતા રહો...

  આવજો અને જીવજો

Happy living!!!

 

શું તમે ‘સર્જનાત્મક’ માતા-પિતા છો?

 

શું તમે ‘સર્જનાત્મક’ માતા-પિતા છો?

 

 

 

 

 

     

    ડી. ગુકેશ આ નામ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી દરેક સોસિયલ મીડિયામાં છવાયેલું છે. 18 વર્ષની ઉંમરે, જે ઉંમરે આપણા દેશમાં વસતા નાગરિકને મત આપવાનો અધિકાર મળે છે. એ ઉંમરે આ યુવાને  ચેસમાં વર્લ્ડ-ચેમ્પિયનશીપ જીતીને દેશને ગૌરવ અપાવ્યું. ગુકેશ અને તેની આસપાસની વ્યક્તિઓએ ગુકેશની ચેસ રમી શકવાની પ્રતિભાને ઓળખી તેને જ તેની જિંદગીનું લક્ષ્ય બનાવી લીધું તેનું ફળ તેને મળ્યું. જે ઉંમરે આપણા દેશમાં યુવાનો ગેરવાળા વાહનોના ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ લેવા ઉછળતા હોય એ ઉંમરે આ છોકરાએ વર્લ્ડ રેકોર્ડ તોડીને આખી દુનિયાનું ધ્યાન પોતાની તરફ ખેંચ્યું! અને આવું કરનાર તે વિશ્વનો આ ઉંમરનો સૌથી પ્રથમ ખેલાડી બન્યો.

   જીત્યા બાદના તેની આંખોના આંસુ એ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જોયેલા શ્રેષ્ઠ દ્રશ્યોમાનું એક દ્રશ્ય હતું. એ દ્રશ્ય એટલું બધુ લાગણીશીલ હતું કે એને ફીલ કરવાની ક્ષમતા ધરાવનાર દરેકની આંખોમાં તેની જીતના હરખના આંસુ આવી જાય. એ આંસુઓની ભીનાશ એક વર્લ્ડ-ચેમ્પિયનની તો હતી જ પણ જીતેલા એ ચહેરા પર જે શ્રદ્ધા હતી, એ હતી ગુકેશના માતા-પિતાની, માતા-પિતાએ સિંચેલા એક એવા છોડની જેની છાયામાં આજે તેઓ અલગ જ પ્રકારની ઠંડકનો અનુભવ કરી રહ્યા હશે!

  ગુકેશની આ સફળતામાં ખડે પગે હાજર રહેનાર તેના માતા-પિતા પાસેથી આપણે ઘણું બધુ શીખવાની જરૂર છે. 29મી મે. 2006માં ચેન્નઈના તમિલ કુટુંબમાં જન્મેલા આ યુવાનના માતા-પિતાએ પોતાના સંતાનમાં રહેલી પ્રતિભાને ઓળખીને તેને આગળ વધવાનો જે માર્ગ કરી આપ્યો છે, એ રસ્તો આ દેશના તમામ માતા-પિતાએ પકડી લેવાની જરૂર છે. ગુકેશના પિતા રજનીકાંત ઇ.એન.ટી. સર્જન છે, પણ પોતાના સંતાનમાં રહેલા પેશનને સમજીને તેમણે ડોક્ટર તરીકેની પ્રેકટિસ છોડીને ચેસની દરેક ટુર્નામેન્ટમાં તેની સાથે હાજર રહીને ગુકેશને સપોર્ટ આપ્યો. તેની માતા પદમાવતી માઇક્રો-બાયોલોજિસ્ટ છે, અને એકલે હાથે ઘરને આર્થિક અને સામાજિક બંને મોરચે સંભાળ્યું કે જેથી ગુકેશ અને તેના પેશન વચ્ચે કોઈ ના આવી શકે.

     ગુકેશની માતાએ હમેંશા તેને ડાઉન ટૂ અર્થ રહેતા શીખવ્યું. કે જેથી કોઈ નાની-મોટી જીતથી તેનામાં અભિમાન ના આવી જાય. નાણાકીય મુશ્કેલીઓ વેઠીને પણ તેમણે પોતાના દિકરાને જે દિશામાં આગળ વધવું હતું, એ દિશામાં જવા દીધો. આપણી આસપાસ એવા કેટલા માતા-પિતા છે? જેઓ આવું કરી શકે. આવી સર્જનાત્મકતા બતાવી શકે. ખરેખર માતા-પિતા હોવું એ એકદમ સર્જનાત્મક કાર્ય છે, પણ આજે આ કાર્ય એકદમ ચીલાચાલુ બની ગયું છે. સંતાનોમાં રહેલી કોઈપણ બાબત પ્રત્યેની પ્રતિભાને ઓળખીને તેને આવો સર્જનાત્મક વળાંક આપનાર માતા-પિતા આંગળીને વેઢે ગણાય એટલા જ જડશે.

  સંતાનોને એક જ ટ્રેકમાં ધકેલી દેવાની મા-બાપને આદત પડી ગઈ છે. ને બાકીનું અધૂરું કામ આપણી શિક્ષણપ્રથાએ કર્યું છે. રમતગમત,કલા, વગેરે ક્ષેત્રોમાં આપણે બાળકોને જવા જ દેતાં નથી. તું ભણીશ નહી, તો કાઇ નહી કરી શકે, એવા ટ્રેક પર દોડાવીને તેનામાં રહેલી પ્રતિભાઓને માં-બાપ કચડી નાખતા હોય છે. તેને લીધે જે દર વર્ષે સેંકડો આશાસ્પદ યુવાનો અને યુવતીઓ આપઘાત કરી લેતા હોય છે. માં-બાપની આ સંતાનોને નહી ઓળખી શકવાની ટેવને લીધે જ ભણવામાં તેજસ્વી હોય એવા યુવાનો અને યુવતીઓ પણ આપઘાત કરી રહ્યા છે. પોતાના સંતાનોની બીજાના સંતાનો સાથે સરખામણી કરીને, પોતાના સપનાઓ બાળકો પર થોપીને બાળકોને પરાણે ના જવું હોય એ ફીલ્ડમાં મોકલીને મા-બાપ બાળકોમાં રહેલી પ્રતિભાને લીટરલી કેન્સલ જ કરી નાખતા હોય છે.

   શાળાઓમાં પણ આજ ટ્રેક ચાલે છે, આપણી શિક્ષણપદ્ધતિ તો દર વર્ષે કરોડો યુવાનો/યુવતીઓના સપનાઓને અધૂરા રાખી દે એવી છે. શાળાઓ તો બાળકોને ભણવા સિવાય બીજી કોઈ પ્રવૃતિમાં ભાગ જ લેવા દેતી નથી. વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી વિકાસની સંકલ્પના જ જાણે કે સાવ નબળી પડી ગઈ છે. શાળાઓ અને મહાશાળાઓમાથી સર્જનાત્મકતા શીખવતી પ્રવૃત્તિઓ ગાયબ જ થઈ ગઈ છે. ને શારીરીક શિક્ષણ તો ઇતિહાસ બની ગયું છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ગોખણપટ્ટીના રોલ જેવી બની ગઈ છે.

  ગુકેશે જીત્યા બાદની સ્પીચમાં કહેલું કે, મારી સફળતામાં મારા માતા-પિતાનો ‘ઈમોશનલ સપોર્ટ’ સૌથી મજબૂત પાયો હતો. હું જયારે જ્યારે માનસિક રીતે તૂટી જતો ત્યારે તેમણે મને લાગણીઓ વડે સાંધ્યો હતો. માતા-પિતા તરીકે સંતાનોને નાણાકીય સપોર્ટ કરતાં કે તેઓની તમામ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા કરતાં તેઓને જીંદગીની કોઈપણ સ્પર્ધામાં કે મુશ્કેલીઓમાં લડતા શીખવવું વધારે જરૂરી છે. સંતાનોને આર્થિક રીતે સદ્ધર બનતા શીખવવું જરૂરી છે. પણ એ તેઓના પેશનને ફોલો કરવામાં મદદ કરીને પણ શીખવી શકાય એમ છે જ. કેમ ખરું ને?