કલાઇમેટ ચેન્જ પ્રત્યે ક્યારે સંવેદનશીલ થઈશું?

 

 કલાઇમેટ ચેન્જ પ્રત્યે ક્યારે સંવેદનશીલ થઈશું?

 

 

ચોમાસુ વિદાય લેવાની તૈયારીમાં છે. ઝાકળને લીધે સવારે ટૂ-વ્હીલર્સની સિટ્સ ભીની થઇ રહી છે. ગમે ત્યારે ગમે ત્યાં પડી રહેલો વરસાદ લોકોને ભીંજવી નથી રહ્યો, પણ હેરાન કરી રહ્યો છે. ક્યારેક એટલો બધો તડકો ફીલ થઈ રહ્યો છે કે ચામડી બળી રહી હોય એવો અહેસાસ થાય છે. લોકો ઘરનું પાગરણ સુકવવા આ તડકાનો આશરો લઈ રહ્યા છે. દિવાળીકામની તૈયારીઓ લગભગ દરેક ઘરોમાં થઈ રહી છે. કેલેન્ડર મુજબ દિવસો વીતી રહ્યા છે, તહેવારો આવીને જઇ રહ્યા છે. હમણાં પ્રથમ સત્રની પરીક્ષાઓ પણ લેવાય જશે અને દિવાળી વેકેશન પણ પડી જશે. આમ આપણે જોઈએ તો બધુ જ નોર્મલ ચાલી રહ્યું છે. પણ એક બાબત નોર્મલ ફીલ નથી થઈ રહી અને એ છે, વાતાવરણમાં થઈ રહેલા ફેરફારો અને દવાખાનામાં વધતી જતી દર્દીઓની સંખ્યા!

  નવા નવા રોગો આપણા સૌના જીવનને એબનોર્મલ બનાવી રહ્યા છે. કેરળમાં મગજ ખાનાર અમીબાએ અનેક લોકોના જીવ લઈ લીધા છે. ખુદ ડોક્ટર્સ પણ આ પ્રકારના અમીબાને ઓળખવામાં થાપ ખાઈ જાય છે. આ ચેપ સામાન્ય રીતે મીઠા પાણીમાં નાક દ્વારા ફેલાય છે અને એટલો દુર્લભ છે કે મોટાભાગના ડોકટરો તેમની આખી કારકિર્દીમાં ક્યારેય કેસનો સામનો કરતા નથી. ખબર પડે કે દર્દીને આ શું થયું છે? ત્યાં સુધીમાં તો તેઓના પ્રાણ નીકળી જાય છે! કેરળમાં વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે આબોહવા પરિવર્તન જોખમ વધારી રહ્યું છે. ગરમ પાણી, લાંબો ઉનાળો અને વધતું તાપમાન અમીબા માટે આદર્શ પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે. 1 સેન્ટિગ્રેડનો વધારો પણ કેરળના ઉષ્ણકટિબંધીય વાતાવરણમાં તેના ફેલાવાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને જળ પ્રદૂષણ અમીબા દ્વારા ખવાયેલા બેક્ટેરિયાને ખવડાવીને તેને વધુ બળ આપે છે.

  કેરળમાં 2016 માં કેસ મળવાનું શરૂ થયું, વર્ષમાં ફક્ત એક કે બે, અને તાજેતરમાં સુધી લગભગ બધા જ જીવલેણ હતા. એક નવા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 1962 થી વૈશ્વિક સ્તરે ફક્ત 488 કેસ નોંધાયા છે - મોટાભાગે યુએસ, પાકિસ્તાન અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં. અને 95% પીડિતો આ રોગથી મૃત્યુ પામ્યા છે. આવા તો અનેક રોગોને આપણે આપણા સૌના જીવનમાં એન્ટ્રી આપી દીધી છે. જેનું એકમાત્ર કારણ છે, પર્યાવરણ પ્રત્યેની આપણી બેદરકારી.

  આપણે વિકાસની આડમાં વાતાવરણમાં જે કઈ ફેરફારો થઈ રહ્યા છે, તેને ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ લઈ લીધા છે. કેટલા બધા સિગનલ્સ આપણને મળી રહ્યા છે કે આપણે જે રસ્તે જઇ રહ્યા છીએ, તે આપણને વિનાશ તરફ લઈ જઇ રહ્યો છે. પણ આપણે એ રસ્તેથી પાછા ફરવા જ નથી માંગતા. પંજાબ, હિમાચલ-પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, કાશ્મીર વગેરે સ્થળોએ કુદરતે જે તાંડવ કર્યું છે, તેના આપણે સાક્ષી છીએ, પણ કોઈ એ પુરાવાઓને યાદ રાખવા જ નથી માંગતા! પ્રવાસન આવા હરવા ફરવાના સ્થળે વસતા લોકોની રોજી-રોટી છે, પણ પ્રવાસનના નામે કુદરત સાથે જે અત્યાચાર થઈ રહ્યો છે. તેના પરિણામો આપણે સૌ ભોગવી જ રહ્યા છીએ.

  દુનિયાનો દરેક દેશ આજે કોઈને કોઈ કુદરતી આફતનો સામનો કરી રહ્યો છે. ક્યાંક ભૂકંપ, તો ક્યાંક દાવાનળ, તો ક્યાંક જવાળામુખી, દેશોને અને દેશોની મિલકતોને બરબાદ કરી રહ્યો છે. છેલ્લા સર્વે મુજબ કુદરતી આફતોએ વૈશ્વિક સ્તરે ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે, જેમાં વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO) ના સર્વે મુજબ 1970 થી 2021 વચ્ચે હવામાન, આબોહવા અને પાણી સંબંધિત જોખમોને કારણે $4.3 ટ્રિલિયનનું આર્થિક નુકસાન અને 2 મિલિયનથી વધુ લોકોના મોત થયા હતા.

  કુદરતને અવગણવાનું પરિણામ આપણી સામે જ છે.વાતાવરણ તેની સ્ફૂર્તિ ગુમાવી રહ્યું છે, અને તેને લીધે આપણે પણ સવારે ફ્રેશનેશ નથી ફીલ કરી રહ્યા. આપણાં સૌના જીવનમાથી વાતાવરણની શુદ્ધતા વિદાય લઈ રહી છે. અને તેના વર્સ્ટ પરિણામો આપણે તો ભોગવી જ રહ્યા છીએ, પણ આવનારી પેઢીઓ પણ ફીલ કરશે. આપણે તેઓને વારસામાં સંપતિના ઢગલા ના આપી શકીએ તો કઈ નહી, પણ શુદ્ધ વાતાવરણ આપવા માટે પ્રતિબદ્ધ થઈએ.

તોડકર જોડ લો, ચાહે હર ચીજ દુનિયાકી સબ કુછ કાબિલે મરમ્મત હે ‘વિશ્વાસ’ કે સિવા!

 તોડકર જોડ લો, ચાહે હર ચીજ દુનિયાકી સબ કુછ કાબિલે મરમ્મત હે ‘વિશ્વાસ’ કે સિવા!

હેડિંગ:

    વિશ્વાસના અભાવે લોકો એકબીજાને છેતરી રહ્યા છે ને એટલે શંકાનું વાતાવરણમાં પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. અને શંકા વિશે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ભગવદગીતામાં કહ્યું છે, "संशयात्मा विनश्यતિ"

 

 

    

  શું આપણને આપણી આસપાસના લોકો પર વિશ્વાસ છે? શું આપણને આ દેશની સરકાર, પોલીસ, રાજનીતિ,શિક્ષણનીતિ કે ન્યાયતંત્ર પર વિશ્વાસ છે? શું આપણને પ્રિયજન કે સ્વજન પર વિશ્વાસ છે? શું આપણને આ દેશના મીડિયા પર વિશ્વાસ છે? શું આપણને આપણી લોકશાહી પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ છે? શું આપણને ‘સ્વધર્મ’માં વિશ્વાસ છે? શું આપણને ઈશ્વર પર વિશ્વાસ છે? અરે શું આપણને આપણી જાત પર વિશ્વાસ છે? તમે જેની પાસેથી માલ ખરીદો છો એ વેપારી પર તમને વિશ્વાસ છે?

  આ પ્રશ્નોનાં જવાબો વિચારીશું એટલે સમજાઈ જશે કે આજે આપણે આસપાસના વાતાવરણમાથી શ્વાસમાં જે હવા લઈ રહ્યા છીએ, તેમાથી સતત અવિશ્વાસનો ઑક્સીજન શ્વાસમાં લઈ રહ્યા છીએ. 6જી ની ઝડપે લોકોનો એકબીજા પ્રત્યેનો વિશ્વાસ વર્ચ્યુયલ બની રહ્યો છે. વિશ્વાસ મૃગજળ જેવો બની ગયો છે, જે લાગણીનો આભાસ કરાવે છે, પણ અહેસાસ નથી કરાવી શકતો. આપણે સૌ આજે શંકા, ભય અને અસુરક્ષાની નકારાત્મક લાગણીનો માનસિક અને શારીરિક શિકાર થઈ રહ્યા છીએ.

  વિશ્વાસની લાગણી વ્યક્તિના જન્મથી માંડીને તેના મૃત્યુ સુધીના દરેક તબક્કે અલગ અલગ રીતે આપણી અંદર ઊગે છે, ખીલે છે અથવા તો મૂરઝાય જતી હોય છે. રવિન્દ્રનાથ ટાગોરનું એક મસ્ત વાક્ય છે, “ આ પૃથ્વી પર અવતરતું પ્રત્યેક બાળક એ વાતનો સંદેશો લઈને આવે છે કે ઈશ્વરને હજી માનવજાત પર વિશ્વાસ છે.’ પણ માણસજાતની પોતાની ‘મ્યુચ્યુઅલ અંડરસ્ટેન્ડિંગ’ માઈનસમાં જતી રહી હોય એવું આપણી આસપાસની ઘટનાઓને ફીલ કરીએ ત્યારે લાગે છે. વિશ્વાસ પર એવી ઘાત લાગી ગઈ છે કે તેનાથી લાગેલા ઘાવો દુનિયાની શ્રેસ્ઠ મલમપટ્ટીથી પણ રુઝાઇ નથી રહ્યા!

  બાળક જન્મે ત્યારે કુટુંબમાં નવી આશાઓ અને વિશ્વાસનો જન્મ થતો હોય છે. એ વિશ્વાસ કે આ બાળક ઘરના દરેક સંબંધોને કદી ના તૂટે એવા મજબૂત તાંતણે બાંધશે. તો મૃત્યુ પણ એ વિશ્વાસ લઈને આવે છે કે હવે નવજીવન મળશે. બાળક જ્યારે પ્રથમવાર સ્તનપાન કરે છે, તો તેને વિશ્વાસ થઈ જાય છે કે મારા પોષણ માટે ઈશ્વરે માંનું નિર્માણ કર્યું છે. પ્રથમવાર તેની જિંદગીને ઘરની ચોખટની બહાર જ્યારે પિતા આંગળી પકડીને લઈ જાય છે, તો બાળકમાં વિશ્વાસ જન્મે છે કે હું જ્યારે જ્યારે પડી જઈશ તો પિતા રૂપી આધાર મને ટેકો આપીને ફરીથી બેઠો થવાની તાકાત પૂરી પાડશે. એ જ રીતે કુટુંબના પ્રત્યેક સભ્યો થકી વ્યક્તિમાં કોઈને કોઈ પ્રકારનો વિશ્વાસ જન્મ લેતો હોય છે.

   તમે માર્ક કરજો બાળકને રમાડતા રમાડતા, જ્યારે કુટુંબનો કોઈપણ સભ્ય તેને હવામાં ઉછાળે છે, તો તેને 100% ભરોસો હોય છે કે મને આ વ્યક્તિ નીચે નહી પડવા દે. પણ મોટા થઈને આપણે સફળતાની હવામાં ઉડતા હોઈએ ત્યારે આપણને શું વિશ્વાસ હોય છે કે આ જ વ્યક્તિઓ આપણને નીચે નહી પડવા દે? કે પછી જિંદગીમાં આપણે મુશ્કેલીઓમાં ફંગોળાતા હોઈએ છીએ ત્યારે આપણને સંભાળી શકે એવું કોઈ મળશે એવો વિશ્વાસ ખરેખર ઉંમર વધતાં આપણી અંદર વધતો જાય છે કે ઘટતો જાય છે?

  જો કે વ્યક્તિને સૌથી પહેલા ‘પોતાની જાત’ પર વિશ્વાસ હોવો જોઈએ. જો તે ખુદના વિશ્વાસે સૂર્યની જેમ સળગતો રહેશે, તો આખી દુનિયાને સ્વ-પ્રકાશ થકી પોષણ આપતો રહેશે. પણ જો ખુદ પર વિશ્વાસ નહી હોય, તો ન તો એ ખુદ પર વિશ્વાસ રાખી શકશે કે ન તો કોઈના વિશ્વાસને પાત્ર બની શકશે. આત્મ-વિશ્વાસ પ્રકાશનો એ પૂંજ છે, જેના થકી આપણે જિંદગીમાં ગમે તેવી મોટી મુસીબતોનો સામનો કરી શકીએ છીએ. પણ આજકાલ વ્યક્તિઓમાં આત્મવિશ્વાસ એકદમ તળિયે જતો રહ્યો છે, જે કોઈપણ રીતે સપાટી પર નથી આવી રહ્યો.

  એક સર્વે પ્રમાણે વિશ્વભરમાં 85% લોકો ઓછા આત્મવિશ્વાસના અભાવથી પીડાય છે. કોઈને પોતાના રંગને લીધે તો કોઈને પોતાની હાઇટને લઈને તો કોઈને પોતાની ક્ષમતાઓને લઈને કે કોઈને હું આ કરી જ નહી શકું એવી લઘુતાગ્રંથિને લઈને પોતાની જાત સાથે જ સેટિંગ નથી આવતું! જે તેઓના બીજા સાથેના સેટિંગને પણ સ્વીચ ઓફ કરી દે છે.

 અને તેને લીધે એક વ્યક્તિનો બીજા વ્યક્તિ સાથેનો વિશ્વાસનો સંબંધ પણ ડગુમગુ થઈ રહ્યો છે. સંબંધોમાં ઝાકમઝોળ છે, રેપિંગ છે, પેકિંગ છે, સરપ્રાઇઝીસ તો અનલિમિટેડ છે, બહારથી બધુ અપ-ટુ-ડેટ લાગી રહ્યું છે, બસ સંબંધોના હાર્દરૂપ વિશ્વાસની જ કમી છે! અને એ કમી આજે જીંદગીની સૌથી નજીકની અને પ્રિય વ્યક્તિ પાસે સૌથી નજીકની વ્યક્તિનું ખૂન કરાવી રહી છે. ખૂણે-ખાચરેથી દર્દનાક હાલતમાં આપણે કલ્પના પણ ના કરીએ એવી સ્થિતિમાં લાશો મળી રહી છે, ને પછી જે રહસ્યો ખૂલી રહ્યા છે. તેને જોઈને વિશ્વાસ પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે.

 આજે આપણાં સંબંધો મોબાઇલની ટચ સ્ક્રીન જેટલા પણ સેન્સિટિવ નથી રહ્યા. છાપાઓના ઓલમોસ્ટ દરેક પાનાઓ પર સંબંધોને લઈને કોઈને કોઈના ખૂનના સમાચારો છપાતાં રહે છે. સંબંધો, ધંધામાં, શિક્ષણમાં, અને ઈશ્વર પ્રત્યે એમ ઓલમોસ્ટ દરેક જગ્યાએ વિશ્વાસનો અભાવ ફીલ થઈ રહ્યો છે. લેટેસ્ટ ટેકનૉલોજી થકી લોકો એકબીજાની એકદમ નજીક આવી રહ્યા છે, પણ અંતર વધતું જ જાય છે. લોકો જેટલા એકબીજા સાથે કનેક્ટ થઈ રહ્યા છે, એટલા જ ડિસકનેક્ટ થઈ રહ્યા છે. વધુ પડતાં કનેકશને લોકોમાં વિશ્વાસને બદલે શંકાનું વાતાવરણ ઊભું કરી દીધું છે. એકબીજાના મોબાઈલ ચેક કરીને નિભાવવામાં આવતા સંબંધોમાં વિશ્વાસનો અભાવ સ્પષ્ટપણે છલકી રહ્યો છે. વિશ્વાસના અભાવને લીધે સંવાદોને બદલે વિવાદો વધી રહ્યા છે.

  સંબંધોમાં પ્રામાણિક્તા નથી રહી, જેને લીધે સંબંધો અપારદર્શક બની રહ્યા છે. અને એ અપારદર્શકતા વ્યક્તિઓને અસલામતી અને શંકાના એવા અંધકારમાં લઈ જઇ રહી છે, જ્યાં તેઓ સતત એકલતા, હતાશા, નિરાશા અને તણાવને ફીલ કરી રહ્યા છે. મોબાઇલના નંબરની અદલાબદલીથી શરૂ થયેલા સંબંધો તે મારો કોલ કેમ ના ઉપાડયો? કે મારો મેસેજ વાંચીને મને જવાબ કેમ ના આપ્યો? મે તને કોલ કર્યો ત્યારે તારો નંબર બીઝી આવી રહ્યો હતો, કોલ લૉગ જોઈને તે મને કોલબેક કેમ ના કર્યો? તારા સ્ટેટસમાં તારી આટલી નજીક કોણ હતું? તે મને લાઇક કેમ ના આપી? કમેંટ કરવાનું તો સાવ ભૂલી જ ગઈ કે ભૂલી ગયો! વગેરે વગેરે પ્રશ્નોની ગૂંચમાં એવા મૂંઝાઇ જાય છે કે વિશ્વાસના અભાવે કાચ તૂટે એટલી ઝડપથી તૂટીને વેરવિખેર થઈ જતાં હોય છે, જેની કરચો આખી જિંદગી વિશ્વાસઘાતના નામે ખૂંચતી રહે છે.

  લગભગ દરેક સંબંધો વિશ્વાસના અભાવે હાંફી રહ્યા છે. વૃદ્ધાશ્રમો વધી રહ્યા છે, ને લોકો એટલા બધા એકલા એકલા જીવી રહ્યા છે કે જીંદગીનો એકપણ દિવસ આંખોમાં આંસુ વગર સૂકો નથી જતો! જનરેશન ગેપ પણ આ વિશ્વાસના અભાવે જ વધુ ને વધુ પહોળો થઈ રહ્યો છે. આજે જન્મતા બાળકને માતા તરફથી પોષણ કે પિતા તરફથી આધાર મળશે કે નહી? એની કોઈ ગેરંટી કે વોરંટી જ નથી. વિશ્વાસ ટુકડાઓમાં કપાઈ ફ્રોઝન થઈ રહ્યો છે, તે કૂકરમાં બફાઈ રહ્યો છે, હનીમૂનમાં લોહીલુહાણ થઈ રહ્યો છે કે પછી ડ્રમમાં દમ તોડી રહ્યો છે. વિશ્વાસના અભાવે જ આજે નાનપણમાં એકબીજાનો હાથ પકડીને મોટા થયેલા ભાઈઓ સંપતિ માટે એકબીજાનું ખૂન કરવા તૈયાર થઈ જતાં હોય છે.

  જીવનનું પ્રત્યેક ક્ષેત્ર વિશ્વાસના અભાવને લીધે અસુરક્ષિત ફીલ થઈ રહ્યું છે. સ્ત્રીઓ અને પીડિત લોકો પોતાના પર થતાં અત્યાચારની એફ.આઈ.આર. લખાવતા ડરે છે, કારણકે તેઓને પોલીસતંત્ર પર વિશ્વાસ નથી, લોકો અદાલતોમાં કેસ લડતા ડરે છે કે કારણકે તેઓને ન્યાયતંત્ર પર વિશ્વાસ નથી. લોકો હવે ધર્મગુરુઓ પાસે પણ જતાં ડરે છે, કારણકે તેઓ પણ વિશ્વાસલાયક નથી રહ્યા. નેતાઓ અને લોકશાહી પ્રત્યેના વિશ્વાસની તો ચર્ચા જ કરવી નકામી છે. કારણકે ધર્મ અને જ્ઞાતિ-જાતિના અવિશ્વાસને લીધે તેઓ એટલા બધા દૂર જતાં રહ્યા છે કે તેઓને પ્રજાના કામ માટે પાછા લાવી શકાય એમ જ નથી. ધંધામાં પણ લોકોને સતત છેતરાઈ ગયાની લાગણી થતી રહે છે.

 કહે છે કે વિશ્વાસ કમાતા આખી જિંદગી નીકળી જાય છે, પણ વિશ્વાસ ગુમાવવામાં એક ક્ષણ પણ લાગતી નથી.નાના હતા ત્યારે હિંદીમાં ભણવામાં આવતું‘ વિશ્વાસ પે દુનિયા કાયમ હે.’ પણ આજે ફીલ થાય છે કે વિશ્વાસ હી કાયમ નહી રહા! ગાંધીજીએ સ્વરાજ માટે ‘ટ્રસ્ટીશિપનો સિદ્ધાંત’ આપેલો, તમે સમાજના સાધનોના ઉપયોગથી જે સંપતિનું સર્જન કર્યું, એ સંપતિનો ઉપયોગ સામાજિક વિકાસ માટે થવો જોઈએ, લોકોના વિકાસ માટે થવો જોઈએ. પણ આજે તો સંપતિ જ અવિશ્વાસના અંધકારમાં ખોવાઈ ગઈ છે. જે લોકોના સર્વોદયને રૂંધી રહી છે.

 

ચાલો મળીએ આજના અભણ અને ગરીબ સેલીબ્રેટીને....

 

ચાલો મળીએ આજના અભણ અને ગરીબ સેલીબ્રેટીને.... 

 

         25 મી જુલાઇ, 2025માં રાજસ્થાનના એક નાના એવા ગામ પીપલોડીમાં ભારે વરસાદને લીધે એક જર્જરિત નિશાળનાં પડી જવાથી એ નિશાળમાં પુરથી બચવા સૂતેલા કુટુંબોમાથી 7 બાળકો મૃત્યુ પામ્યા અને 21 જેટલા ઘાયલ થયા. શાળાનું મકાન ધારાશાયી થઈ ગયું અને હવે બાળકો તેમાં ભણવા જઇ શકે એમ નથી. આ હેડલાઇન્સ આપણે સૌએ લગભગ દરેક વર્તમાનપત્રમાં વાંચી હતી અને તેને લગતી અજાણ્યા લોકોના આંખમાં પણ  આંસુ આવી જાય, તેવી પોસ્ટસ પણ સોસિયલ મીડિયામાં જોઈ હતી. આ બધુ જોઈને કે વાંચીને ઘણા બધા સંવેદનશીલ લોકોના હ્રદયમાં દર્દ પણ થયું હશે અને થોડીવાર પછી આપણે સૌ ડેઇલી રૂટીનમાં પણ જોડાઈ ગયા હોઈશું.

  થોડી વાર આ દુર્ઘટનાના સણકા પણ ઉપડ્યા હશે, જેમણે બાળકો ગુમાવ્યા હતા, એ કુટુંબો વિષે વિચારીને આંખના ખૂણા પણ ભીના થયા હશે. પણ અંતે એ વિચારો વરાળ બનીને ઊડી ગયા હશે અને એકાદ દિવસ બાદ આપણે સૌ આ દર્દને સાવ ભૂલી પણ ગયા હોઈશું. હવે તો એ ઘટનાને એક કે દોઢ મહિના જેટલો સમય થઈ ગયો છે, જે આપણા સૌના મેમરી સ્ટોરેજમાથી કાયમ માટે ડિલીટ થઈ ગયો હશે. હું તમને સૌને એ દુર્ઘટના વિષે કઈ યાદ કરાવવા નથી માંગતી.

  પણ તેની સાથે જોડાયેલી એક અભણ વ્યક્તિની પ્રેરણામય વાર્તા આજે સૌને કહેવા માંગુ છુ. એ નાનકડા ગામમાં રહેતા ગરીબ ખેડૂતની સમૃદ્ધ વિચારોની સરવાણી થકી આજે આપણે સૌ ભીંજાઇ જઈએ અને હ્રદયનું કોરાપણું ભીનું ભીનું થઈ જાય એ પ્રેરણાનું ઝરણું તમને સૌને ફીલ કરાવવા માંગુ છુ. શા માટે કુદરતના આવા કારમા ઘા સામે પણ આજે આપણે સૌ અડીખમ ઊભા છીએ? એ પ્રશ્નનો જવાબ આપણને સૌને આ 60 વર્ષીય વિચારોના સમૃદ્ધ ખેડૂત પાસેથી મળી રહે છે.

   પિપલોડી ગામના મોર સિંહ નામના ખેડૂતે, જેઑ પોતે ક્યારેય નિશાળે નથી ગયા તેમણે ગામની શાળાને પોતાનું ઘર બાળકોને ભણાવવા માટે આપી દીધું! તેમનું બે રૂમનું સાદું ઘર હવે ગામના બાળકો માટે સંસ્કારનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. જ્યાં ભણીને બાળકો પોતાનું ભાવિ ઘડી શકશે. પોતાના સપનાઓ સાકાર કરી શકશે. અત્યારે તે શાળામાં 50/60 બાળકો અભ્યાસ કરે છે. જો મોર સિંહે આ મહાન કામ ના કર્યું હોત તો એ બધા બાળકોનું ભણવાનું છૂટી જાત અને તેમણે બાળ મજૂરીમાં જોતરાઈ જવું પડત.

  આ ગામમાં 90 ઘરો છે, જેમાં મોટા ભાગના આદિવાસી લોકો રહે છે. જેમણે વિકાસનો રસ્તો ક્યારેય જોયો નથી, અને એટલે જ તેઓ માટે મોર સિંહે આપેલું બલિદાન ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. મોર સિંહ પોતાનું આ ઘર બાળકોને આપી દઈ પોતે વાંસના બનેલા ઘરમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા, જ્યાં કોઈ જ સગવડો નથી. પણ મોર સિંહે નક્કી કર્યું છે કે બાળકોનું ભવિષ્ય સલામત રહેવું જોઈએ. હવે તો ઘણા બધા બાળકો એ શાળામાં ભણવા આવવા લાગ્યા છે. શાળાને લગતી સગવડો પણ ત્યાં પહોંચવા લાગી છે.

    શ્રી સિંહે પોતાના ઘરને શાળામાં રૂપાંતરિત કર્યા પછી, રાજ્ય સરકારે પીપલોડીને ફેડરલ યોજના હેઠળ "મોડેલ ગામ" જાહેર કર્યું છે. આનાથી નવી શાળા, રમતનું મેદાન, આરોગ્ય કેન્દ્ર અને અન્ય સુવિધાઓ માટે વધુ ભંડોળ એકત્રિત કરવામાં મદદ મળશે, એવું તે ગામના સ્થાનિક અધિકારીઓનું કહેવું છે. "ગામમાં નવી શાળા બનાવવામાં ઓછામાં ઓછો દોઢ વર્ષ લાગશે," પણ હવે બાળકોને ભણવામાં કોઈ અવરોધ કે અડચણ નથી, કારણકે તેઓને પોતાની કામચલાઉ સુંદર મજાની શાળા મળી ગઈ છે. 

    ૨૫ જુલાઈના રોજ પીપલોડીમાં બનેલી દુર્ઘટનાએ સમગ્ર રાજસ્થાનમાં નબળી શાળા માળખાગત સુવિધાઓના પ્રણાલીગત મુદ્દાઓને ઉજાગર કર્યા. તાજેતરના સરકારી સર્વેક્ષણ મુજબ રાજ્યમાં ૫,૬૦૦ થી વધુ શાળાઓ જર્જરિત હાલતમાં છે. પણ જ્યાં સુધી આ દેશમાં મોર સિંહ જેવી અડીખમ દીવાલો છે, ત્યાં સુધી માનવતા અને શિક્ષણ ક્યારેય જર્જરિત નથી થવાનું, કેમ ખરું ને? 

  સંવેદનાઓને સારા વિચારોમાં ફેરવી શકીશું ત્યારે જ આપણે દેશની જર્જરિત દિવાલોને મજબૂત કરી શકીશું. 

 

 

 

# ફોમો, આપણે ખરેખર શું મિસ કરી રહ્યા છીએ?

 

# ફોમો, આપણે ખરેખર શું મિસ કરી રહ્યા છીએ? 

 

 

 

     સરેરાશ ભારતીયનો સ્ક્રીન ટાઈમ રોજનો આશરે 7.3 કલાકનો છે. જેમાં સૌથી વધુ સમય તેઓ સોસિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ જોવામાં અને ચેટ કરવામાં ખર્ચે છે. તમને થશે આમાં નવું શું છે? પણ આ સ્ક્રીન સ્ક્રોલ કરતાં કરતાં એકાએક જો તેઓ કોઈ મિત્ર કે સગા-સંબંધીઓના ટ્રાવેલિંગ કે  પ્રસંગના વિડિયોઝ કે ફોટા જુએ છે. કે પછી પોસ્ટ દ્વારા એ જાણે છે કે પોતાના મિત્રો અને સંબંધીઓ તેઓ  વિના ક્યાંક મોજ કરી આવ્યા? અને મનમાં વિચારો અને પ્રશ્નોનો ત્સુનામી આવી જાય છે.

   તમે સ્ક્રોલ કરી રહ્યા છો અને તમને એ પાર્ટીનો ફોટો દેખાય છે જેમાં તમે ગયા નહોતા. અથવા કોઈ "ઇન્ફલુઅન્સર" ના વેકેશનના ફોટા જે વિદેશી સ્થળોએ 5-સ્ટાર હોટલોમાં બીચ પર બેઠા હોય અને આપણને માર્કેટિંગની જાળમાં ફસાવતા હોય! અથવા કોઈ ન્યૂલી મેરીડ કપલ તેમના ભવ્ય હનીમૂન પર હોય.. જે આપણને એ નકારાત્મક વિચારો તરફ લઈ જાય છે કે “મને આ બધુ કેમ ના મળ્યું?” ચિંતા, ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, ઈર્ષ્યા, ઉદાસી વગેરે જેવી અનેક લાગણીઓ ઉભરીને સપાટી પર આવી જાય છે.

   FOMO હંમેશા સમાજમાં અસ્તિત્વમાં હતો જ પરંતુ હવે સોશિયલ મીડિયાની સુવિધા સાથે, આ ઉત્તેજનાઓ પ્રત્યેનો આપણો સંપર્ક સતત વધી રહ્યો છે. અને પછી, એટલી જ ઝડપથી, તમે બધું સમજવાનો પ્રયાસ કરતા ખૂબ જ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાઓ છો: તમે શું ખોટું કર્યું છે તે વિચારતા રહો છો, ઈચ્છો છો કે તમને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવે, તેમની સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલ્સ પર સ્ક્રોલ કરીને તેઓએ તમને કેમ ના બોલાવ્યા? એ પ્રશ્નનો જવાબ શોધતા રહો છો, આખરે, તમે ઉદાસી, અપરાધભાવ અથવા શરમમાં ડૂબી જાઓ છો કારણ કે તમે ફીલ કરો છો કે તમે કશુંક બહુ જ જરૂરી મિસ કરી દીધું છે. આ છે ફીલિંગે ‘ફોમો’ ( ફીઅર ઓફ મિસિંગ આઉટ)

  સોશિયલ મીડિયા પર અન્ય લોકો દ્વારા દર્શાવવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓ સાથે પોતાના જીવનની તુલના કરતી વખતે નકારાત્મકતાની લાગણી અનુભવવી, અન્ય લોકોની પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવા માટે વારંવાર સોશિયલ મીડિયાનું નિરીક્ષણ કરવું, સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કર્યા પછી માનસિક થાક અનુભવવો, લાંબુ સમયપત્રક બનાવીને દરેક જગ્યાએ હાજર રહેવાનો પ્રયાસ કરવો, શારીરિક થાક અનુભવવો, ઉદાસી, ચિંતા અથવા હતાશાની લાગણી અનુભવવી, એકાગ્રતામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો, ઊંઘવા માટે ફાંફા મારવા, ખુદને એકલી ફીલ કરવી...વગેરે વગેરે બાબતો થકી ફોમોએ રચેલી દુનિયામાં આપ સૌનું સ્વાગત છે.

  આ ઘટના સૌપ્રથમ 1996 માં માર્કેટિંગ વ્યૂહરચનાકાર ડૉ. ડેન હર્મન દ્વારા ઓળખવામાં આવી હતી, જેમણે સંશોધન કર્યું હતું અને 2000 માં ધ જર્નલ ઓફ બ્રાન્ડ મેનેજમેન્ટમાં આ વિષય પર પ્રથમ શૈક્ષણિક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું. હર્મન એમ પણ માને છે કે આ ખ્યાલ મોબાઇલ ફોનના ઉપયોગ, ટેક્સ્ટિંગ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા વધુ ભયંકર બન્યો છે. લેખક પેટ્રિક જે. મેકગિનીસે FOMO શબ્દ બનાવ્યો અને 2004 માં હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના મેગેઝિન ધ હાર્બસમાં એક ઓપ-એડમાં તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો.

  FOMO અંગે સૌપ્રથમ રજૂઆત 2004 માં શૈક્ષણિક જોસેફ રીગલ દ્વારા લખાયેલા હાર્બસ લેખમાંથી પણ મળી આવી છે. અત્યારે આ શબ્દ સોસિયલ મીડિયાના ‘વાઇરલ ટ્રેન્ડ’માં છે. આ લાગણીએ ઘણા લોકોના માનસિક આરોગ્યને ઊંડેથી નુકસાન પહોંચાડયું છે. એક સર્વે મુજબ દર 10 માથી ચાર વ્યક્તિઓ ફોમોથી પીડાય રહી છે. ખાસ કરીને જનરેશન Z તેની જોરદાર ઝપટે ચડી ગઈ છે. આ ભય લોકોની સંતોષની લાગણીને માઇનસ લેવલ પર લઈ જઇ રહ્યું છે. મોટા ભાગના લોકો માત્ર આ ભયને લીધે સોસિયલ મીડિયાથી ચીપકીને રહેલા જોવા મળે છે.

  ફોમો ને લીધે બેટર લાઇફની સંકલ્પના જ બદલાઈ ગઈ છે. જેના વગર પણ જિંદગી મોજથી જીવી શકાય છે, તેવી તમામ બાબતોને આપણે આપણા જરૂરિયાતોના લીસ્ટમાં ઉમેરીને હેરાન થઈ રહ્યા છે. અને હવે આનો ઉપાય પણ આપણે જ શોધવો રહ્યો...